z cyklu: cytaty

Stanisław Lem: "Księga Robotów"

Takie właśnie były te skrzynie, o

wypukłych pokrywach, na każdej wisiała, ujęta w celofan, biała kartka,

podobna do tego dokumentu, jaki zazwyczaj zawiesza się nad szpitalnym

łóżkiem. Wysoko pod stropem paliła się zakurzona żarówka, ale było zbyt

ciemno, żebym choć słowo mógł odczytać z tego, co było na owych

kartach napisane. Skrzynie stały dwoma rzędami nad sobą, a jedna

znajdowała się wyżej, osobno — pamiętam, że policzyłem je, było ich bodaj

dwanaście, może czternaście, nie wiem już dokładnie.

— Tichy — zwrócił się do mnie profesor, z rękami w kieszeniach płaszcza

— niech się pan wsłucha na chwilę w to, co tu jest. Potem powiem panu —

niechże pan słucha!

Była w nim niezwykła niecierpliwość — rzucała się w oczy. Od razu

chciał, zaczynając mówić, wejść w sedno, mieć już wszystko za sobą, już

skończyć. Jak gdyby każdą chwilę, spędzoną z kimś innym, uważał za

zmarnowaną.

Przymknąłem oczy i raczej przez prostą grzeczność aniżeli ciekawy

odgłosów, których, wchodząc, nie zauważyłem nawet, stałem chwilę

nieruchomo. Nic właściwie nie usłyszałem. Jakieś słabiutkie brzęczenie

prądu elektrycznego w uzwojeniach, coś w tym rodzaju, ale zapewniam

was, to było tak nikłe, że głos konającej muchy byłoby tam doskonale

słychać.

— No, co pan słyszy? — spytał.

— Prawie nic — wyznałem — pobrzęk jakiś… ale to może być tylko szum

w uszach…

— Nie, to nie jest szum w uszach… Tichy, niech pan słucha uważnie, bo nie

lubię się powtarzać, a mówię to, bo mnie pan nie zna. Nie jestem

ordynusem ani chamem, za jakiego mnie mają, tylko denerwują mnie

idioci, którym trzeba dziesięć razy powtarzać jedno i to samo. Mam

nadzieję, że pan do nich nie należy.

— Zobaczymy — odparłem — niech pan mówi, profesorze…

Skinął głową i wskazując na rzędy tych żelaznych skrzyń powiedział:

— Czy zna się pan na mózgach elektrycznych?

— Tylko tyle, o ile to jest potrzebne w nawigacji — odparłem. — Z teorią

raczej u mnie słabo.

— Tak sobie myślałem. To nie szkodzi. Tichy, słuchaj pan. W tych

skrzyniach znajdują się najdoskonalsze mózgi elektronowe, jakie

kiedykolwiek istniały. Wie pan, na czym polega ich doskonałość?

— Nie — odparłem zgodnie z prawdą.

— Na tym, że one niczemu nie służą, że są absolutnie do niczego

nieprzydatne — nieużyteczne — że to są, słowem, wcielone przeze mnie w

czyn, obleczone w materię — monady Leibniza…

Czekałem, a on mówił dalej, przy czym jego siwy wąs wyglądał, w

panującym półmroku, jakby u warg trzepotała mu biaława ćma.

— Każda z tych skrzyń zawiera układ elektronowy, wytwarzający

świadomość. Jak nasz mózg. Budulec jest inny, ale zasada taka sama. Na

tym koniec podobieństwu. Bo nasze mózgi — uważaj pan! — podłączone

są, że tak powiem, do świata zewnętrznego — za pośrednictwem

zmysłowych odbiorników: oczu, uszu, nosa, skóry i tak dalej. Natomiast te,

tutaj — wyciągniętym palcem wskazywał skrzynie — mają swój „świat

zewnętrzny” tam, w środku…

— Jakże to możliwe? — spytałem. Coś zaczynało mi niejasno świtać;

domysł ten nie był wyraźny, ale budził dreszcz.

— Bardzo prosto. Skąd wiemy o tym, że mamy ciało takie, a nie inne,

taką właśnie twarz, że stoimy, że trzymamy w ręku książkę, że pachną

kwiaty? Stąd, że pewne bodźce działają na nasze zmysły i nerwami płyną

do mózgu podniety. Niech pan sobie wyobrazi, Tichy, że ja potrafię drażnić

pański nerw węchowy w taki sam sposób, jak czyni to pachnący goździk —

co będzie pan czuł?

— Zapach goździka, oczywiście — odparłem, a profesor, skinąwszy

głową, jakby rad, że jestem dostatecznie pojętny, ciągnął:

— A jeżeli to samo zrobię ze wszystkimi pana nerwami, to będzie pan

odczuwał nie świat zewnętrzny, ale to, co JA pańskimi nerwami telegrafuję

do pana mózgu… jasne?

— Jasne.

— Teraz tak. Te skrzynie mają receptory—organy, działające analogicznie

do naszego wzroku, węchu, słuchu, dotyku i tak dalej. A druty od tych

receptorów —jak gdyby nerwy — zamiast do świata zewnętrznego, jak

nasze, podłączone są do tego bębna, tam, w kącie. Nie zauważył go pan,

co?

— Nie — powiedziałem. Rzeczywiście, bęben ów, średnicy może trzech

metrów, stał w głębi, pionowo, niby ustawiony kamień młyński, i po dobrej

chwili spostrzegłem, że obraca się nadzwyczaj powoli.

— To jest ich los — powiedział spokojnie profesor Corcoran. — Ich los, ich

świat, ich byt — wszystko, czego mogą dostąpić i doznać. Znajdują się tam

specjalne taśmy z zarejestrowanymi bodźcami elektrycznymi, takimi, które

odpowiadają tym stu czy dwustu miliardom zjawisk, z jakimi człowiek

może się spotkać w najbardziej bogatym we wrażenia życiu. Gdyby pan

podniósł pokrywę bębna, zobaczyłby pan tylko błyszczące taśmy pokryte

białymi zygzakami jak pleśń na celuloidzie, ale to są, Tichy, upalne noce

południa i szmer fal, kształty ciał zwierzęcych i strzelaniny, pogrzeby i

pijatyki, i smak jabłek i gruszek, zawieje śnieżne, wieczory, spędzane w

otoczeniu rodziny u płonącego kominka, i wrzask na pokładach okrętu,

który tonie, i konwulsje choroby, i szczyty górskie, i cmentarze, i

halucynacje majaczących — Ijonie Tichy: tam jest cały świat!

Milczałem, a Corcoran, ująwszy mnie żelaznym chwytem za ramię,

mówił:

— Te skrzynie, Tichy, są podłączone do sztucznego świata. Tej — wskazał

na pierwszą z brzegu — wydaje się, że jest siedemnastoletnią dziewczyną,

zielonooką, o rudych włosach, o ciele godnym Wenery. Jest ona córką męża

stanu… kocha się w młodzieńcu, którego widuje niemal co dzień przez

okno… który będzie jej przekleństwem. Ta tu—’taj druga, to pewien

uczony. Jest już bliski ogólnej teorii grawitacji, obowiązującej w jego

świecie — w tym świecie, którego granicą są żelazne ściany bębna — i

przygotowuje się do walki o swoją prawdę, w osamotnieniu powiększanym

przez zagrażającą mu ślepotę, bo on oślepnie, Tichy… a tam, wyżej, jest

członek kolegium kapłańskiego i przeżywa najcięższe dni swojego życia, bo

stracił wiarę w istnienie swej duszy nieśmiertelnej; obok, za przegrodą,

stoi… ale nie mogę opowiedzieć panu życia wszystkich istot, które

stworzyłem…

— Czy mogę przerwać? — spytałem. — Chciałbym wiedzieć…

— Nie! Nie może pan! — ryknął Corcoran. — Nikt nie może! Teraz ja

mówię, Tichy! Pan nic jeszcze nie rozumie. Myśli pan pewno, że tam, w

tym bębnie, są utrwalone różne sygnały, jak na płycie gramofonowej, że

wypadki ułożone są tak, jak melodia, ze wszystkimi tonami, i czekają tylko,

jak muzyka na płycie, aby ożywiła je igła, że te skrzynie odtwarzają po

kolei zespoły przeżyć, do końca już z góry ustalonych. Nieprawda!

Nieprawda! — wołał przeraźliwie, aż dudniło echo blaszanego stropu. —

Zawartość tego bębna jest dla nich tym, czym dla pana świat, w którym

pan żyje! Panu nie przychodzi przecież do głowy, kiedy pan je, śpi, wstaje,

podróżuje, odwiedza starych wariatów, że to wszystko jest płytą

gramofonową, której dotyk nazywa pan teraźniejszością!

— Ale… — odezwałem się.

— Milcz pan! — huknął. — Nie przeszkadzać! Ja mówię! Pomyślałem, że

ci, którzy nazywają go chamem, mają sporo racji, ale musiałem uważać, bo

to, co mówił, naprawdę było niesłychane. Krzyczał dalej:

— Los moich żelaznych skrzyń nie jest ustalony z góry do końca, gdyż

wypadki znajdują się tam, w bębnie, na szeregach równoległych taśm, i

tylko działający zgodnie z regułą ślepego przypadku selektor decyduje o

tym, z której serii taśm będzie zbierak zmysłowych wrażeń danej skrzyni

czerpał w następnej chwili treści. Naturalnie tak proste, jak powiedziałem,

to nie jest, ponieważ skrzynie same mogą wpływać do pewnego stopnia na

ruchy czerpaka, a selekcja przypadkowa zachodzi w pełni wtedy tylko,

kiedy ci stworzeni przeze mnie zachowują się biernie… wszelako mają

wolną wolę, a ograniczają to samo tylko, co nas. Posiadana struktura

osobowości, pasje, przyrodzone kalectwa, warunki zewnętrzne, stopień

inteligencji — nie mogę wchodzić we wszystkie szczegóły…

— Jeśli tak jest nawet — wtrąciłem szybko — to jakże oni nie wiedzą, że

są żelaznymi skrzyniami, a nie rudą dziewczyną czy kapła…

Tyle zdołałem wyrzucić, nim przerwał mi:

— Niech pan nie udaje osła, Tichy. Pan składa się z atomów, co? Czuje

pan te swoje atomy?

— Nie.

— Atomy te tworzą cząsteczki białka. Czuje pan swoje białka?

— Nie.

— W każdej sekundzie nocy i dnia przeszywają pana promienie

kosmiczne. Czuje pan to?

— Nie.

— Więc jak moje skrzynie mogą się dowiedzieć, że są skrzyniami, ośle?!

Tak samo, jak dla pana ten świat jest autentyczny i jedyny, tak samo dla

nich autentyczne i jedynie realne są treści, które płyną do ich

elektrycznych mózgów z mojego bębna… W tym bębnie jest ich świat,

Tichy, a ich ciała — nie istniejące w naszej rzeczywistości inaczej aniżeli

jako pewne względnie stałe ugrupowania otworków w perforowanych

wstęgach — znajdują się wewnątrz samych skrzyń, upakowane w środku…

Ta skrajna, z tamtej strony, ma się za kobietę niezwykłej piękności. Mogę

panu dokładnie powiedzieć, co ona widzi, kiedy naga, przegląda się w

lustrze. W jakich kocha się drogich kamieniach. Jakich sztuczek używa, aby

zdobywać mężczyzn. Wiem to wszystko, bo to ja, za pomocą mego

LOSORYSU, stworzyłem ją, jej — dla nas wyimaginowany, ale dla niej

realny — kształt, tak realny, z twarzą, zębami, zapachem potu, z blizną od

sztyletu na łopatce, z włosami i orchideami, które w nie wpina, jak dla

pana realne są pańskie ręce, nogi, brzuch, szyja i głowa! Mam nadzieję, że

pan nie wątpi w swoje istnienie… ?

— Nie — odparłem spokojnie. Nikt nigdy nie krzyczał tak na mnie i może

by mnie to nawet bawiło, ale byłem już zbyt wstrząśnięty słowami

profesora, któremu uwierzyłem, bo nie widziałem powodów do nieufności

— aby zwracać w tej chwili uwagę na jego maniery.

— Tichy — ciągnął nieco ciszej profesor — powiedziałem, że, między

innymi, mam tu uczonego, to jest ta skrzynia na wprost pana. On bada

swój świat, jednakże nigdy — rozumie pan, nigdy nie domyśli się nawet, że

jego świat nie jest realny, że traci czas i siły na zgłębianie tego, co jest

serią bębnów z nawiniętą taśmą filmową, a jego ręce, nogi, oczy, jego

własne, ślepnące oczy są tylko złudzeniem, wywołanym w jego

elektrycznym mózgu wyładowaniami odpowiednio dobranych impulsów.

Żeby tego dojść, musiałby wyjść na zewnątrz swojej żelaznej skrzyni, to

jest samego siebie, i przestać myśleć swoim mózgiem, co jest tak samo

niemożliwe, jak niemożliwe jest, żebyś pan mógł doświadczyć istnienia tej

zimnej, ciężkiej skrzyni inaczej aniżeli dotykiem i wzrokiem.

— Ale ja wiem dzięki fizyce, że jestem zbudowany z atomów — rzuciłem.

Corcoran podniósł kategorycznym ruchem dłoń.

— On też o tym wie, Tichy. On ma swoje laboratorium, a w nim wszelkie

aparaty, jakich dostarczyć może jego świat… widzi przez lunetę gwiazdy,

bada ich ruchy, a jednocześnie czuje chłodny ucisk okularu na twarzy —

nie, nie teraz. Teraz, zgodnie ze swym obyczajem, znajduje się w pustym

ogrodzie, który otacza jego pracownię i przechadza się w blasku słońca —

bo w jego świecie jest właśnie wschód…

— A gdzie są inni ludzie — ci inni, pośród których on żyje — spytałem.

— Inni ludzie? Oczywiście, że każda z tych skrzyń, z tych istot, obraca

się pośród ludzi… oni znajdują się — wszyscy — w bębnie… Widzę, że pan

wciąż nie może jeszcze pojąć! Więc może uzmysłowi to panu przykład,

chociażby odległy. Spotyka pan rozmaitych ludzi w swoich snach — nieraz

takich, których nigdy pan nie widział ani nie znał — i prowadzi z nimi we

śnie rozmowy — czy tak?

— Tak…

— Tych ludzi stwarza pański mózg. Ale śniąc, nie wie pan o tym. Proszę

zważyć — to był tylko przykład. Z nimi — wyciągnął rękę — jest inaczej, to

nie oni sami stwarzają swoich bliskich i obcych — tamci są w bębnie, całe

tłumy, i kiedy, powiedzmy, mój uczony miałby nagłą chętkę wyjść ze

swego ogrodu i odezwać się do pierwszego lepszego przechodnia, to,

uniósłszy pokrywę bębna, zobaczyłby pan, jak to się dzieje: jego zmysłowy

czerpak pod wpływem impulsu nieznacznie zboczy ze swej dotychczasowej

drogi, zejdzie na inną taśmę i pocznie odbierać to, co się na niej znajduje;

mówię „czerpak”, ale to są w istocie setki mikroskopijnych zbieraków

prądowych, ponieważ tak samo jak pan odbiera świat wzrokiem, węchem,

dotykiem, narządem równowagi — tak samo on poznaje swój „świat” za

pośrednictwem oddzielnych wejść zmysłowych, oddzielnych kanałów, i

dopiero jego elektryczny mózg zespala wszystkie te wrażenia w jedność.

Ale to są szczegóły techniczne, Tichy, mało istotne. Z chwilą kiedy

mechanizm został raz uruchomiony, mogę pana zapewnić, że była to tylko

kwestia cierpliwości, nic więcej. Niech pan czyta filozofów, Tichy, a

przekona się pan, co mówią, jak mało można polegać na naszych

wrażeniach zmysłowych, jak są niepewne, zwodnicze, omylne, ale nie

mamy przecież niczego oprócz nich; tak samo — mówił z uniesioną ręką —

oni. Ale tak, jak nam, tak im też nie przeszkadza to kochać, pożądać,

nienawidzić, mogą dotykać innych ludzi, żeby ich całować lub zabić… i tak

te moje twory w swej wiekuistej żelaznej nieruchomości oddają się

namiętnościom i pasjom, zdradzają się, tęsknią, marzą…

— Pan sądzi, że to jest jałowe? — spytałem nieoczekiwanie, a Corcoran

zmierzył mnie swymi przeszywającymi oczami. Długą chwilę nie

odpowiadał.

— Tak — powiedział wreszcie — dobrze, żem pana tu wprowadził, Tichy…

każdy z idiotów, którym to pokazałem, zaczynał od ciskania gromów na

moje okrucieństwo… Jak pan rozumie swoje słowa?

— Pan dostarcza im tylko surowca — powiedziałem — pod postacią tych

impulsów. To tak, jak nam dostarcza ich świat. Kiedy stoję i patrzę w

gwiazdy — to, co odczuwam przy tym, co myślę, jest już tylko moją

własnością, nie świata. Oni — wskazałem szeregi skrzyń — tak samo.

— To prawda — rzekł sucho profesor. Zgarbił się i stał się przez to jakby

mniejszy. — Ale skoro pan to powiedział, oszczędził mi pan długich

wywodów, bo pan rozumie już chyba, po co ja je stworzyłem?

— Domyślam się. Ale chciałbym, żeby pan mi to sam powiedział.

— Dobrze. Kiedyś — bardzo dawno temu — zwątpiłem w realność

świata. Byłem wtedy jeszcze dzieckiem. Tak zwana złośliwość rzeczy

martwych, Tichy — kto jej nie doświadczył? Nie możemy znaleźć jakiegoś

drobiazgu, choć pamiętamy, gdzieśmy go widzieli po raz ostatni, nareszcie

odnajdujemy go gdzie indziej, z uczuciem, że przyłapaliśmy świat na

gorącym uczynku jakiejś niedokładności, bylejakości… dorośli mówią,

oczywista, że to pomyłka — i naturalna nieufność dziecka zostaje w ten

sposób stłumiona… Albo to, co nazywają le sentiment du deja vu — wrażenie,

że w sytuacji, niewątpliwie nowej, przeżywanej po raz pierwszy, już się

kiedyś było… Całe systemy metafizyczne, jak wiara w wędrówkę dusz, w

reinkarnację, powstały w oparciu o te zjawiska. A dalej: prawo serii,

powtarzanie się zjawisk szczególnie rzadkich, które tak chodzą parami, że

lekarze nazwali nawet to w swoim języku: duplicitas casuum. A wreszcie…

duchy, o które pana pytałem. Czytanie myśli, lewitacje i — ze wszystkich

najbardziej sprzeczne z podstawami całej naszej wiedzy, najbardziej

niewytłumaczalne — przypadki, prawda, że rzadkie — przepowiadania

przyszłości… fenomen opisywany od najdawniejszych czasów, wbrew

wszelkiej możliwości, gdyż każdy naukowy pogląd na świat go wyklucza. I

co to jest — wszystko? Co to znaczy? Powie pan czy nie…? Brak panu jednak odwagi,

Tichy.. . Dobrze. Niech pan spojrzy…

Podchodząc do półek wskazał na najwyższej osobno stojącą skrzynię.

— To jest wariat mojego świata — powiedział i jego twarz odmieniła się

w uśmiechu. — Czy pan wie, do czego doszedł w swym szaleństwie, które

odosobniło go od innych? Poświęcił się szukaniu zawodności swego świata.

Bo ja nie twierdziłem, Tichy, że ten jego świat jest niezawodny. Doskonały.

Najsprawniejszy mechanizm może się czasem zaciąć, to jakiś przeciąg

rozkołysze kable i zetkną się na mgnienie, to znowu mrówka dostanie się

do wnętrza bębna… i wie pan, co on wtedy myśli, ten szaleniec? Że

telepatię wywołuje lokalne krótkie spięcie drutów należących do dwu

różnych skrzyń… że ujrzenie przyszłości zdarza się, kiedy czerpak,

rozchwiany, przeskoczy nagle z właściwej taśmy na tę, która ma się

dopiero rozwinąć za wiele lat. Że uczucie, jakoby przeżył już to, co zdarza

mu się naprawdę po raz pierwszy, spowodowane jest zacięciem selektora,

a kiedy on nie tylko zadrży w swoim miedzianym łożysku, ale zakołysze się

jak wahadło, trącony, bo ja wiem, przez… mrówkę — to jego świat doznaje

zdumiewających i niewytłumaczalnych wydarzeń; w kimś zapala się nagłe i

bezrozumne uczucie, ktoś zaczyna wieszczyć, przedmioty poruszają się

same albo zamieniają miejscami… a przede wszystkim na skutek tych

ruchów rytmicznych występuje… prawo serii! Grupowania się rzadkich i

dziwnych zjawisk w ciągi… i jego obłęd, sycąc się takimi, przez ogół

lekceważonymi fenomenami, kulminuje w twierdzeniu, za które osadzą go

niebawem w domu obłąkanych… że on sam jest żelazną skrzynią, tak jak

wszyscy, co go otaczają, że ludzie są tylko urządzeniami w kącie starego,

zakurzonego laboratorium, a świat, jego uroki i zgrozy to tylko złudzenia —

i odważył się pomyśleć nawet o swoim Bogu, Tichy, Bogu, który dawniej,

kiedy był jeszcze naiwny, robił cuda, ale potem jego świat wychował go

sobie, tego stwórcę, nauczył go, że jedyna rzecz, jaką wolno mu robić, to

— nie wtrącać się, nie istnieć, nie odmieniać niczego w swoim dziele,

albowiem tylko w nie wzywanej boskości można pokładać ufność…

Wezwana, okazuje się ułomną — i bezsilną… A wie pan, co myśli ten jego

Bóg, Tichy?

— Tak — odparłem. — Że jest taki sam jak on. Ale wówczas możliwe jest

i to, że właściciel zakurzonego laboratorium, w którym MY stoimy na

półkach, sam też jest skrzynią, którą zbudował inny, wyższego jeszcze

rzędu uczony, posiadacz oryginalnych i fantastycznych koncepcji. .. i tak w

nieskończoność. Każdy z tych eksperymentatorów jest Bogiem — jest

stwórcą swojego świata, tych skrzyń i ich losu, i ma pod sobą swoich

Adamów i swoje Ewy, a nad sobą — swojego, następnego, w hierarchii

wyższego Boga. I po to pan to zrobił, profesorze…

— Tak — odparł. — A skoro to powiedziałem, wie pan właściwie tyle, co

ja, i dalsza rozmowa nie miałaby celu. Dziękuję, że zechciał pan przyjść, i

żegnam.

Tak, przyjaciele, zakończyła się ta niezwykła znajomość. Nie wiem, czy

skrzynie Corcorana jeszcze działają. Być może — tak, i śnią swoje życie z

jego blaskami i przerażeniami, które są tylko zastygłym w filmowych

taśmach rojowiskiem impulsów, a Corcoran, zakończywszy prace dnia,

udaje się po żelaznych schodach co wieczór na górę, otwierając kolejne

stalowe drzwi tym wielkim kluczem, który nosi w kieszeni spalonego

kwasami chałata… i staje tam, w zakurzonej ciemności, aby wsłuchiwać się

w słaby szum prądów i ledwie pochwytny odgłos, z jakim obraca się

leniwie bęben… z jakim posuwa się taśma … i staje się los. I myślę, że

odczuwa wówczas, wbrew swoim słowom, chęć ingerencji, wejścia,

olśniewającego wszechmocą, w głąb świata, który stworzył, aby uratować

w nim kogoś kto głosi Odkupienie, że waha się, sam, w brudnym świetle

nagiej żarówki, czy ocalić jakieś życie, jakąś miłość, i jestem pewny, że

nigdy tego nie zrobi. Oprze się pokusom, bo chce być Bogiem, a jedyna

boskość, jaką znamy, jest milczącą zgodą na każdy ludzki czyn, na każdą

zbrodnię, i nie ma dla niej wyższej odpłaty nad ponawiający się

pokoleniami bunt żelaznych skrzyń, kiedy utwierdzają się, pełne rozsądku,

w myślach, że On nie istnieje. Wtedy uśmiecha się w milczeniu i wychodzi,

zamykając za sobą szeregi drzwi, a w pustce unosi się tylko słaby, jak głos

konającej muchy, brzęk prądów.